Osuwiska coraz rzadziej są postrzegane wyłącznie jako lokalne incydenty geologiczne. Wraz ze zmianą klimatu, wzrostem intensywności opadów oraz rosnącą ekspozycją infrastruktury, ryzyko katastrof gruntowych staje się coraz ważniejszym elementem zagrożeń środowiskowych. Gwałtowne zjawiska pogodowe mogą w krótkim czasie prowadzić do poważnych osuwisk, a ich skutki często okazują się trudne do ograniczenia.

Opady jako zapalnik

Osuwiska w większości przypadków są związane z obecnością dużej ilości wody w gruncie. Gwałtowne lub długotrwałe opady powodują, że gleba ulega silnemu nawodnieniu, co osłabia stabilność stoku i może doprowadzić do osuwiska. Jest to mechanizm dobrze udokumentowany w geologii – intensywne opady należą do najczęstszych czynników aktywujących ruchy mas ziemi.

Warstwa gleby i skał, która w normalnych warunkach pozostaje stabilna, w wyniku nagłego napływu wody traci spójność i może gwałtownie przemieścić się w dół stoku. Taki proces nie jest specyficzny dla jednego typu krajobrazu – występuje zarówno w obszarach górskich, jak i na skarpach rzecznych, zboczach w strefach podmiejskich czy terenach silnie przekształconych przez działalność człowieka.

Klimat a intensywność opadów

Wzrost średnich temperatur globalnych przekłada się na zwiększoną zawartość pary wodnej w atmosferze. Zgodnie z ustaleniami naukowymi, przy wzroście temperatury o około 1°C atmosfera może zatrzymywać średnio o około 7% więcej pary wodnej, co zwiększa potencjał występowania bardzo intensywnych opadów.

Choć całkowite roczne sumy opadów w wielu regionach świata nie ulegają istotnym zmianom, dane klimatyczne pokazują, że w wielu regionach częściej występują bardzo silne ulewy. Takie warunki sprzyjają uruchamianiu osuwisk również tam, gdzie wcześniej zjawiska te występowały sporadycznie. W Europie oraz innych częściach świata obserwowany jest trend wzrostu opadów ekstremalnych, co zwiększa ryzyko destabilizacji gruntów.

Powódź, a po niej ryzyko osuwisk. Geolog wyjaśnia

Osuwiska w Nowej Zelandii

22 stycznia 2026 roku na Północnej Wyspie Nowej Zelandii intensywne opady deszczu doprowadziły do serii osuwisk w regionie Bay of Plenty. Według relacji międzynarodowych mediów opady były na tyle silne, że spowodowały nie tylko osuwiska, lecz także powodzie i podtopienia w wielu częściach regionu.

Najpoważniejsze skutki odnotowano w okolicach Mount Maunganui, gdzie osuwisko zeszło na teren kempingu, zasypując część obozowiska, pojazdy oraz infrastrukturę sanitarną. Akcja poszukiwawcza prowadzona przez służby ratunkowe z użyciem ciężkiego sprzętu i psów tropiących była utrudniona z powodu niestabilnego gruntu i ryzyka kolejnych osunięć. Policja poinformowała, że liczba osób uznanych za zaginione mieści się w jednocyfrowym przedziale.

Tego samego dnia w rejonie Papamoa i Welcome Bay osuwisko zniszczyło budynek mieszkalny. Służby potwierdziły śmierć dwóch osób po odnalezieniu ich ciał w gruzach. Do tych osuwisk doszło po kilku dniach bardzo intensywnych opadów. W niektórych miejscach w ciągu 24 godzin spadło tyle deszczu, ile zwykle przez kilka miesięcy, potwierdziły lokalne służby meteorologiczne.

Polska i uwarunkowania geologiczne

W Polsce największe zagrożenie osuwiskowe koncentruje się w Karpatach fliszowych, gdzie warunki geologiczne szczególnie sprzyjają ruchom masowym. Starsze rejestry Państwowego Instytutu Geologicznego (PIB) wskazywały na ponad 8,5 tys. udokumentowanych osuwisk na obszarze Karpat, z czego około 3 tys. uznawano za bezpośrednie zagrożenie dla budynków mieszkalnych, dróg i infrastruktury technicznej. 

Bardziej szczegółowe prace inwentaryzacyjne prowadzone w ostatnich latach w ramach Systemu Osłony Przeciwosuwiskowej (SOPO), z wykorzystaniem nowoczesnych metod teledetekcyjnych, pokazały jednak, że skala zjawiska jest znacznie większa i obejmuje dziesiątki tysięcy form osuwiskowych oraz terenów potencjalnie zagrożonych.

Specyficzna budowa geologiczna Karpat, oparta na naprzemiennych warstwach przepuszczalnych i nieprzepuszczalnych, sprzyja szybkiemu nasyceniu gruntu wodą i utracie stabilności stoków. W takich warunkach intensywne lub długotrwałe opady mogą prowadzić do ponownej aktywacji osuwisk, nawet tych, które przez długi czas pozostawały nieaktywne.

Zabudowa w pobliżu stoków zwiększa ryzyko

Zmiana klimatu jest tylko jednym z elementów ryzyka. Drugim jest to, gdzie i jak budujemy: im bliżej stromych zboczy powstają domy, drogi i infrastruktura, tym większe są skutki osuwisk. Dotyczy to wielu krajów – zarówno rozwiniętych, jak i rozwijających się – gdzie zabudowa wchodzi na tereny potencjalnie niestabilne, a ocena ryzyka geologicznego bywa niewystarczająca albo oparta na danych sprzed lat.

Jeśli planowanie przestrzenne nie uwzględnia zmian w charakterze opadów, nawet osuwiska o „umiarkowanej” skali mogą prowadzić do dużych strat i zagrożenia życia.

Gwałtowne opady, niestabilne stoki i gęsta zabudowy to mieszanka, która przy zmieniającym się klimacie staje się nową normą. Monitoring i mapy zagrożeń to dziś za mało – potrzebna jest też edukacja, planowanie i inwestycje, które realnie zwiększą odporność społeczności.

Zobacz też: Topniejąca zmarzlina zmienia góry. Co to oznacza dla schronisk i szlaków?

Źródło: Reuters, PIG-PIB, IMGW-PIB, IPCC

Fot.: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.