Tegoroczne hasło corocznie obchodzonego Dnia Mokradeł to: „Tereny podmokłe i wiedza tradycyjna: celebrowanie dziedzictwa kulturowego”. Podkreśla ono głęboko zakorzenione powiązania między mokradłami a praktykami kulturowymi, tradycjami oraz systemami wiedzy społeczności na całym świecie.

Dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe

Mokradła (wody powierzchniowe i tereny podmokłe) od wieków stanowią fundament lokalnych kultur i tradycyjnych sposobów gospodarowania zasobami przyrody. Uznawanie i integrowanie wiedzy tradycyjnej sprzyja skuteczniejszej ochronie mokradeł oraz wspiera podejście oparte na włączaniu społeczności w działania na rzecz środowiska.

Degradacja mokradeł prowadzi do pogorszenia dobrobytu społeczności, narusza prawa człowieka oraz przyczynia się do zaniku tradycyjnych systemów wiedzy, które przez pokolenia wspierały zrównoważone użytkowanie tych ekosystemów. Światowy Dzień Mokradeł 2026 jest okazją do zwrócenia uwagi na potrzebę intensyfikacji działań ochronnych oraz włączania ochrony terenów podmokłych do szerszych programów środowiskowych i rozwojowych.

Mokradła i nowy dyrektor Lasów Państwowych – czy Polska postawi na ochronę torfowisk?

Monitoring i alarmujące wnioski

Mokradła należą do jednych z najcenniejszych, a jednocześnie najbardziej zagrożonych ekosystemów na świecie. Zajmują obecnie ponad 12,1 mln km². Jest to około 6% powierzchni lądów, to niewiele, ale szacuje się, że aż 40% gatunków roślin i zwierząt żyje lub rozmnaża się właśnie na terenach podmokłych – w tym wiele gatunków rzadkich, zagrożonych i kluczowych dla zachowania równowagi ekosystemów.

W Polsce stan mokradeł jest przedmiotem systematycznej oceny prowadzonej przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska w ramach państwowego monitoringu środowiska (PMŚ). Monitoring obejmuje m.in. siedliska torfowiskowe i źródliskowe, które są szczególnie wrażliwe na zmiany stosunków wodnych, presję gospodarczą oraz skutki zmian klimatu. Do mokradeł zaliczane są też rzeki, jeziora i wody przybrzeżne, które GIOŚ monitoruje w ramach monitoringu siedlisk przyrodniczych (jeziora eutroficzne, lobeliowe, ramienicowe i dystroficzne, rzeki włosienicznikowe) oraz monitoringu jakości wód powierzchniowych. 

Prowadzony przez GIOŚ monitoring dostarcza rzetelnych i porównywalnych danych, które stanowią podstawę do: 

• identyfikacji najpoważniejszych zagrożeń dla mokradeł,
• planowania działań ochronnych i naprawczych,
• realizacji krajowych i międzynarodowych zobowiązań, w tym wynikających z Konwencji Ramsarskiej oraz prawa Unii Europejskiej.

Wyniki monitoringu jednoznacznie wskazują, że wiele siedlisk mokradłowych znajduje się w złym stanie ochrony. 

Spadek liczebności ptaków

Monitoring Ptaków Mokradeł (MPM) – ogólnopolski program realizowany nieprzerwanie od 2007 roku, obejmuje ptaki związane z siedliskami mokradłowymi i wodnymi. Dane zgromadzone w trakcie 19 lat funkcjonowania programu MPM pozwalają na coraz dokładniejsze określenie trendów zmian liczebności ptaków mokradłowych. Oszacowanie po sezonie lęgowym 2025 wskazuje istotne spadki liczebności 17 gatunków. Gatunkami ginącymi w najszybszym tempie spośród monitorowanych w MPM są:

• rycyk (–7,2% rocznie), 
• krwawodziób (–5,1% rocznie) 
• błotniak łąkowy (–4,5% rocznie) 

Spośród „mokradłowych” ptaków wróblowych najsilniejsze spadki dotyczą: 

• remiza (–5,1%), 
• słowika szarego (–4,1%), 
• świerszczaka (–3,4%) 
• świergotka łąkowego i pokląskwy (oba –3,2% rocznie). 

14 gatunków charakteryzowało się populacjami stabilnymi, a 18 gatunków wykazało wzrost liczebności, w tym 3 gatunki cechował silny wzrost liczebności, są to gęgawa, rybitwa czarna, słowik rdzawy, a pozostałe umiarkowany.

Dane te pokazują, że degradacja mokradeł nie jest zjawiskiem marginalnym, lecz realnym i narastającym problemem środowiskowym. Bez podjęcia pilnych i skutecznych działań ochronnych wiele z tych unikatowych ekosystemów może ulec dalszemu pogorszeniu, co będzie miało konsekwencje nie tylko dla przyrody, ale także dla gospodarki wodnej, klimatu oraz lokalnych społeczności. Systematyczna obserwacja stanu mokradeł pozwala nie tylko ocenić skalę problemu, ale także wskazać kierunki działań niezbędnych do zachowania tych wyjątkowych ekosystemów dla przyszłych pokoleń.

Zobacz też: Nowy dyrektor Lasów Państwowych. Jakie zmiany zapowiada Adam Wasiak?

Źródła: GIOŚ, Monitoring Ptaków GIOŚ, 

Fot. Canva (Abhishek Navlakha, Rafael Minguet Delgado) 

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.