Dziesiątki tysięcy ton niebezpiecznych odpadów, zanieczyszczone wody gruntowe i podejrzenia o nielegalny import śmieci z innych państw. Kryzys w chorwackim Gospiću ujawnił poważne problemy z kontrolą gospodarki odpadami, a mieszkańcy zwrócili się o pomoc do instytucji Unii Europejskiej.

Nielegalne składowiska odpadów

Sprawa nabrała rozgłosu w lutym 2025 roku, kiedy chorwackie władze ujawniły nielegalne składowisko na terenie dawnego zakładu przetwórstwa żywności w Gospiću, w regionie Lika. Według danych rządowych znajduje się tam około 44 tys. ton odpadów, z czego ponad 33 tys. ton stanowią odpady niebezpieczne.

Śmieci miały trafiać do Chorwacji jako tworzywa sztuczne przeznaczone do recyklingu. Śledczy podejrzewają jednak, że pod tym oznaczeniem sprowadzano niebezpieczne odpady z Włoch, Słowenii i Niemiec, a następnie nielegalnie je składowano. W związku ze sprawą zatrzymano 13 osób. Według ustaleń śledczych proceder miał przynieść co najmniej 4 mln euro zysku.

Wielka Brytania zaostrza walkę z przestępczością odpadową. Od kwietnia 2026 r. dokonano 36 aresztowań

PFAS i metale ciężkie

Największe obawy budzi wpływ składowiska na środowisko. Gospić leży na obszarze krasowym, gdzie wody podziemne mogą być szczególnie podatne na rozprzestrzenianie się zanieczyszczeń. Ekspertyzy wykazały obecność niebezpiecznych substancji w glebie, roślinności i wodach gruntowych poniżej składowiska.

Wśród wykrytych związków wymieniane są PFAS, nazywane „wiecznymi chemikaliami”. To substancje wyjątkowo trwałe, które mogą utrzymywać się w środowisku przez długi czas. Przedstawiciel mieszkańców Gospića informował podczas posiedzenia Parlamentu Europejskiego, że w prywatnych studniach ich stężenie miało siedmiokrotnie przekraczać dopuszczalny poziom. Przywołał również wyniki wskazujące na przekroczenia norm dla metali ciężkich, w tym antymonu. W Donjim Miholjacu inspekcja stwierdziła, że przedsiębiorstwo gromadziło więcej odpadów, niż pozwalały mu zezwolenia. Z kolei w pobliżu Gračaca od lat zalegają tysiące ton opon i sprasowanego plastiku, niedaleko jeziora Štikada i rzeki Zrmanja, będącej źródłem wody pitnej.

Dodatkowym problemem jest odpowiedzialność za rekultywację terenów, gdy firmy zajmujące się odpadami bankrutują. Koszty usuwania zanieczyszczeń mogą wówczas spaść na państwo i podatników, choć zgodnie z unijną zasadą „zanieczyszczający płaci” powinien je ponosić podmiot odpowiedzialny za szkodę.

Jaką rolę może odegrać Unia Europejska?

5 listopada 2026 roku sprawa Gospića trafiła do Komisji Petycji Parlamentu Europejskiego. Przedstawiciel inicjatywy obywatelskiej „Gospić je naš dom” przedstawił zarzuty dotyczące działań chorwackich władz i możliwego naruszenia unijnych przepisów środowiskowych. Mieszkańcy zaapelowali między innymi o wysłanie do Chorwacji misji rozpoznawczej.

Unia Europejska dysponuje narzędziami, które mogą pomóc w wyjaśnieniu sprawy i egzekwowaniu przepisów. Komisja Europejska może sprawdzić, czy Chorwacja przestrzega unijnych regulacji dotyczących gospodarki odpadami i ochrony środowiska. W przypadku stwierdzenia naruszeń może wszcząć postępowanie przeciwnaruszeniowe, a ostatecznie skierować sprawę do Trybunału Sprawiedliwości UE. Nie oznacza to jednak, że instytucje unijne same przejmą oczyszczanie składowiska – za działania naprawcze odpowiadają przede wszystkim władze krajowe.

Znaczenie mają również przepisy dotyczące transgranicznego przemieszczania odpadów. Od 21 maja 2026 roku stosowane jest nowe unijne rozporządzenie, które wprowadza m.in. cyfrowy system DIWASS ułatwiający śledzenie transportów i wymianę dokumentacji między państwami. Ma to utrudniać nielegalny handel odpadami i ukrywanie ich rzeczywistego pochodzenia.

Oczyszczanie może kosztować miliony euro

W Gospiću rozpoczęto już działania naprawcze. Chorwacki Fundusz Ochrony Środowiska i Efektywności Energetycznej poinformował 6 listopada o zakończeniu zabezpieczania przykrycia odpadów oraz rozpoczęciu procedur dotyczących ich usunięcia. Szacunkowa wartość przetargu na część prac wynosi 36 mln euro netto. 

Chorwacki kryzys pokazuje, że nielegalny handel odpadami nie jest wyłącznie lokalnym problemem. Transport śmieci może przenosić zagrożenia środowiskowe między państwami, a konsekwencje ponoszą przede wszystkim mieszkańcy i przyroda. Dlatego współpraca europejska, kontrola transgranicznych przewozów oraz egzekwowanie zasady „zanieczyszczający płaci” mają znaczenie dla ochrony środowiska w całej UE.

Zobacz też: Ponad 100 tys. opon na dnie oceanu. Miały stworzyć rafę, stały się problemem ekologicznym

Źródła: Balkan Insight, Komisja Europejska

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.