Naturalne nocne niebo nad Polską staje się coraz trudniej dostępne. Ponad połowa mieszkańców naszego kraju nie ma już szans na dostrzeżenie Drogi Mlecznej, a dla co piątego Polaka noc jest tak jasna, że utrudnia adaptację wzroku do warunków ciemności. 

Problem zanieczyszczenia światłem, generowany przez sztuczne oświetlenie ulic, reklam i budynków, stał się poważnym zagrożeniem nie tylko dla zdrowia publicznego i kondycji ekosystemów, ale także dla miłośników astronomii. 

Presja sztucznego blasku

Sztuczne światło nocą drastycznie zaburza wewnętrzny zegar biologiczny ludzi. Ekspozycja na niebieskie światło po zmroku hamuje wydzielanie melatoniny, co prowadzi do bezsenności, zaburzeń przemiany materii oraz zwiększa ryzyko chorób cywilizacyjnych, w tym nowotworów i schorzeń układu krążenia. Skutki dotykają również świata zwierząt – ptaki migrujące tracą orientację i giną w kolizjach, a nietoperze rezygnują z żerowania. Wpływ na owady ma konsekwencje dla całego ekosystemu – szacuje się, że ok. 33% osobników krążących wokół lamp nie dożywa świtu, co bezpośrednio uderza w proces zapylania roślin i gospodarkę rolną. Według badań nawet rośliny odczuwają skutki „świetlnego smogu”, tracąc naturalną granicę między dniem a nocą, co zaburza procesy ich wzrostu i spoczynku zimowego. 

Osobnym, pozazdrowotnym skutkiem zanieczyszczenia światłem jest zmieniający się widok nocnego nieba dla obserwatorów na Ziemi. Choć w Europie obserwuje się spadek natężenia sztucznego światła nocą, to większość świata się rozjaśnia – twierdzą badania opublikowane w czasopiśmie Nature. Nad dużymi polskimi miastami, takimi jak Warszawa, Kraków czy Poznań, pojaśnienie nieba wynosi nawet kilka tysięcy procent, co sprawia, że prawdziwa noc nigdy tam nie nastaje. Współcześnie istnieje coraz mniej miejsc na lądzie, które pozwalają na obserwację ciał niebieskich bez rozproszonego światła o sztucznym pochodzeniu. 

Z badań przeprowadzonych na Politechnice Krakowskiej wynika, że 58% mieszkańców Polski nie ma możliwości dostrzeżenia Drogi Mlecznej z miejsca swojego zamieszkania.  

Świat się rozjaśnia, Europa przygasa. Co mówią dane satelitarne o nocnym oświetleniu?

Jak w rzeczywistości wygląda Droga Mleczna?

Drogą Mleczną określamy widok krawędzi dysku naszej galaktyki. Niemożliwość dostrzeżenia Drogi Mlecznej to pewnego rodzaju skrót logiczny. Technicznie rzecz ujmując, widzimy ją każdej nocy jeśli niebo nie jest zachmurzone, bo większość widocznych gwiazd to elementy naszej galaktyki. Potoczne wyrażenie dotyczące „zobaczenia Drogi Mlecznej” odnosi się do możliwości obserwacji jej charakterystycznej, jasnej wstęgi na nocnym niebie. Ta smuga składa się z miliardów gwiazd, których oko nie potrafi rozróżnić osobno.

Aby zobaczyć te jasne skupiska gwiazd na niebie, warto pamiętać o trzech aspektach, które najbardziej wpływają na komfort obserwacji. Należy:

• wybrać bezksiężycową noc – Księżyc w pełni działa jak wielka latarnia, która nie pozwala dostrzec delikatnego blasku galaktyki,
• zaadaptować wzrok do ciemności – oczy potrzebują ok. 30 minut w całkowitej ciemności, aby w pełni aktywować pręciki odpowiedzialne za widzenie w słabym świetle,
• prowadzić obserwację z miejsca o możliwie najmniejszym zanieczyszczeniu światłem. 

Gdzie w Polsce można zobaczyć Drogę Mleczną?

W Polsce Drogę Mleczną można zobaczyć przede wszystkim w regionach o najniższym poziomie zanieczyszczenia światłem. Największe szanse na dobrą widoczność są w miejscach, gdzie utworzono specjalne obszary ochrony ciemnego nieba. Do takich lokalizacji należą:

• Bieszczady: w Parku Gwiezdnego Nieba „Bieszczady” panują obecnie najlepsze warunki w kraju. Niebo jest tam jaśniejsze tylko o 6% względem nieba naturalnego. To drugi pod względem wielkości obszar chronionego nieba w Europie, co sprawia, że oferuje on bardzo dużą jakość nocnych obserwacji.
• Góry Izerskie: w Izerskim Parku Ciemnego Nieba na Dolnym Śląsku, w pogodną noc, można dostrzec około 2000 gwiazd bez użycia optycznych urządzeń (dla porównania to ok. 100 razy więcej niż w metropoliach). 
• Beskid Żywiecki: w miejscowości Sopotnia Wielka, dzięki staraniom o zachowanie naturalnych walorów nocy, utworzono w 2011 roku pierwszy w Polsce Obszar Ochrony Ciemnego Nieba. Miejscowość oferuje przyjezdnym wciąż mało popularną astroturystykę, czyli możliwość odbycia nocnych wypraw w celu obserwacji astronomicznych. Regularnie odbywają się tam również Festiwale Ciemnego Nieba. 

Warto pamiętać, że obserwacje Drogi Mlecznej można prowadzić także z innych miejsc Polski i Europy. Obecnie istnieją interaktywne mapy pozwalające na wcześniejsze sprawdzenie spodziewanego zanieczyszczenia świetlnego. Jedną z nich jest dostępna w przeglądarce Light Pollution Map. 

Zobacz też: Slow travel w Polsce. Gdzie warto pojechać pociągiem i ile naprawdę oszczędzasz CO₂? 

Źródła: ciemneniebo.pl, lightpollutionmap.app, Politechnika Krakowska, Stowarzyszenie Polaris, 

Fot. Canva (Martin Marthadinata) 

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.