Od 1 września 2026 roku w polskich szkołach obowiązują nowe zasady dotyczące żywienia dzieci i młodzieży, które zakładają więcej warzyw, produktów pełnoziarnistych i roślin strączkowych, a także mniej cukru i żywności wysoko przetworzonej. Jedną z najczęściej komentowanych zmian jest obowiązek serwowania co najmniej raz w tygodniu pełnowartościowego obiadu roślinnego, wokół którego powstało wiele mitów.

Nowe zasady żywienia w szkołach

Zmiany wynikają z rozporządzenia Ministra Zdrowia z 16 lutego 2026 roku, a sam dokument obejmuje zarówno posiłki przygotowywane w szkolnych i przedszkolnych stołówkach, jak i żywność sprzedawaną w sklepikach. Według nowych wytycznych w jadłospisach powinno znaleźć się więcej warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i nasion roślin strączkowych. Co najmniej raz w tygodniu placówki mają serwować pełnowartościowy obiad roślinny oparty na strączkach. Zalecono także częstsze przygotowywanie zup na wywarach warzywnych, ograniczenie cukru w napojach oraz wybieranie wody. W jadłospisach mają być uwzględniane również produkty sezonowe i lokalne.

Nie oznacza to jednak, że mięso znika ze szkolnych stołówek. Przepisy nie wprowadzają wegetariańskiego ani wegańskiego modelu żywienia przez cały tydzień. Eksperci ds. dietetyki podkreślają, że chodzi o zmianę proporcji poszczególnych produktów i zwiększenie udziału żywności roślinnej.

Czy cyfryzacja sprzyja efektywnej nauce? Smartfony na lekcjach mogą obniżać koncentrację uczniów

Dieta planetarna nie oznacza zakazu mięsa

Inspiracją dla części zmian jest tzw. dieta planetarna, której koncepcję opracowała w 2019 roku komisja EAT-Lancet skupiająca naukowców zajmujących się m.in. zdrowiem, żywieniem i wpływem produkcji żywności na środowisko. Jej założeniem jest połączenie korzyści zdrowotnych z ograniczeniem presji systemu żywnościowego na planetę.

Model ten opiera się przede wszystkim na warzywach, owocach, pełnych ziarnach, roślinach strączkowych i orzechach. Nie zakłada jednak całkowitego wyeliminowania produktów odzwierzęcych – mięso i nabiał nadal mogą być elementem jadłospisu, ale w mniejszych ilościach niż produkty roślinne.

Nauka o diecie planetarnej

Metaanaliza opublikowana w 2024 roku, obejmująca 28 publikacji i ponad 2,21 mln uczestników, wykazała związek większego przestrzegania tego modelu żywienia z niższym ryzykiem cukrzycy, chorób sercowo-naczyniowych, niektórych nowotworów oraz niższą śmiertelnością całkowitą. Autorzy podkreślają jednak występowanie istotnej niejednorodności między analizowanymi badaniami.

Nowszy przegląd systematyczny obejmujący 227 badań również wskazał na związek diety EAT-Lancet z niższym ryzykiem zgonu, chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2, a także z niższą emisją gazów cieplarnianych. Jednocześnie autorzy zwrócili uwagę na kwestie odpowiedniego pokrycia zapotrzebowania na niektóre składniki odżywcze oraz dostępności takiej diety w różnych częściach świata.

Ryzyko niedoborów w diecie

Jednym z częstych argumentów podczas dyskusji o roślinnych posiłkach w szkołach dotyczy możliwych niedoborów składników odżywczych u dzieci. Zdaniem ekspertów nie można jednak utożsamiać pojedynczego bezmięsnego obiadu z dietą wegańską. Prawidłowo skomponowany posiłek zawierający strączki, produkty zbożowe, warzywa i odpowiednie źródła tłuszczu może być pełnowartościowym elementem jadłospisu.

Jednocześnie sposób komponowania diety roślinnej u dzieci rzeczywiście ma znaczenie, a przegląd danych WHO dotyczących dzieci i młodzieży wykazał, że zarówno diety roślinne, jak i tradycyjne mogą wiązać się z ryzykiem niedostatecznej podaży określonych składników. W przypadku diet roślinnych szczególnej uwagi wymagają m.in. witamina B12, żelazo i cynk. Autorzy wskazują więc na znaczenie różnorodności, fortyfikacji produktów i suplementacji tam, gdzie jest potrzebna.

Co Polacy sądzą o diecie planetarnej?

Badanie przeprowadzone dla Wirtualnej Polski na 1095 osobach wykazało, że 28% badanych Polaków wie, czym jest dieta planetarna. Kolejne 36% słyszało ten termin, ale nie zna jego dokładnego znaczenia, natomiast 36% nigdy się z nim nie spotkało. W tym samym badaniu zapytano respondentów o wprowadzenie do szkolnych stołówek jednego w pełni roślinnego obiadu w tygodniu. 52% badanych oceniło takie rozwiązanie krytycznie, 23% je poparło, a 22% odpowiedziało „trudno powiedzieć”.

Przebadani Polacy różnią się również w ocenie tego, jak często dzieci powinny otrzymywać mięso w ramach szkolnych obiadów. Najwięcej, bo 30% respondentów wskazało trzy razy w tygodniu. Cztery razy wybrało 18% badanych, dwa razy – 15%, a codzienne podawanie mięsa poparło 12%. Z kolei 5% uważało, że odpowiednia jest jedna porcja tygodniowo lub całkowity brak mięsa. 20% nie miało zdania.

Zmiany okiem szkół, rodziców i uczniów

Pierwsze doświadczenia placówek pokazują, że wyzwaniem może być również organizacja pracy. Dyrektor jednej ze śląskich szkół podstawowych mówił, że kucharki obawiały się dni, w których trzeba przygotować wyłącznie roślinny obiad. Problemem może być także frekwencja na stołówce – w przywoływanej przez niego szkole w pierwszą roślinną środę z obiadu skorzystało 80 uczniów, podczas gdy w poprzednim roku szkolnym jadło w niej 144 ze 160 dzieci korzystających ze stołówki.

Dzieci przyzwyczajone do tradycyjnych dań mogą również nie chcieć sięgać po potrawy, których wcześniej nie jadły. Dietetycy zwracają jednak uwagę, że wiele zależy od sposobu przygotowania. Na odbiór zmian wpływa również fakt, że mięso od dawna zajmuje szczególne miejsce w polskiej kulturze kulinarnej, a przez dekady zwiększające się spożycie mięsa było także symbolem poprawy sytuacji materialnej gospodarstw domowych. Przełamanie tych nawyków wymaga więc nie tylko pomysłowych przepisów na stołówkach, ale i stopniowej zmiany podejścia do codziennego żywienia Polaków.

Zobacz też: Podatek od mięsa w UE: wyższe ceny, mniejsze emisje i korzyści dla klimatu

Źródła: gov.pl, The Lancet, WHO, WP

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.