Według nowego raportu 85,2% Polaków nie miało jeszcze styczności z systemem kaucyjnym, który wszedł w życie 1 października. Niski odsetek korzystania z programu jest tłumaczony brakiem dostępności automatów. Problem ten może również przyczyniać się do wzrostu emisji CO₂ związanych z dojazdami do punktów zbiórki, zwłaszcza w małych miejscowościach.

System kaucyjny w Polsce

Od 1 października w Polsce obowiązuje system kaucyjny, co oznacza, że do napojów w plastikowych i szklanych butelkach oraz metalowych puszkach doliczana jest kaucja, którą można odebrać po zwróceniu opakowania w przeznaczonych do tego punktach. Kaucja wynosi 50 groszy w przypadku puszek i plastikowych butelek oraz 1 zł w przypadku wielorazowych butelek szklanych. Informacja o tym, czy dane opakowanie podlega kaucji, jest nadrukowana na etykiecie. 

Systemowi podlegają wyłącznie nowe opakowania, w związku z trzymiesięcznym okresem przejściowym. Jak zapewnia Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) po 1 stycznia 2026 roku system kaucyjny ma działać w pełni sprawnie.

System kaucyjny ruszył. Gminy alarmują: bez wsparcia wzrosną opłaty za odpady

82,2% Polaków nie skorzystało z systemu

Jak wskazuje nowy raport UCE Research i Shopfully korzystanie z systemu kaucyjnego zadeklarowało 12,1% badanych, natomiast 85,2% jak dotąd nie miało z nim styczności. Zdaniem autorów sondażu niski odsetek osób, które skorzystały z systemu kaucyjnego, wiąże się z jego początkowym okresem i jest typowym zjawiskiem przy systemach, które dopiero wchodzą w życie. Jak wskazali: system kaucyjny musi stać się elementem codzienności, tak jak wcześniej była nią segregacja odpadów.

Spośród osób, które nie skorzystały jeszcze z systemu, 23,7% stwierdziło, że nie miało jeszcze takiej okazji. 18,6% zaznaczyło, że na razie „obserwuje temat”. 12,4% respondentów deklaruje, że gromadzi opakowania, by w przyszłości oddać ich większą liczbę. Oznacza to, że z dużym prawdopodobieństwem liczba osób, które przystąpią do systemu kaucyjnego, zwiększy się wraz z rozwojem programu oraz zwiększoną dostępnością punktów zwrotów.

Najwięcej osób, które nie odzyskują kaucji od zakupionych butelek, mieszka w dużych i średnich miastach. Może to wynikać z braku dostępności automatów oraz wygody, którą cenią sobie mieszkańcy dużych aglomeracji, przez co szukanie punktów zbiórki może być postrzegane jako dodatkowy wysiłek. Według autorów, w małych miejscowościach kluczowe znaczenie ma efekt wspólnotowy i większa motywacja finansowa. Mniejsza liczba punktów zbiórki w małych miejscowościach może zwiększać liczbę przejazdów samochodowych, a tym samym wpływać na bilans emisji.

System kaucyjny a emisje CO₂

Głos w sprawie systemu kaucyjnego zabrało również środowisko naukowe. Według analizy firmy BioVeradi, przygotowanej przez dr inż. Beatę Waszczyłko-Miłkowską i dr inż. Jolantę Kamińską-Borak system kaucyjny może odpowiadać nawet za trzykrotnie większą emisję dwutlenku węgla, niż tradycyjny recykling w gminach. Przyczyną tego ma być przede wszystkim transport indywidualny konsumentów, którzy zwracają butelki i puszki do punktów, skumulowany z operacjami wykonywanymi przez gminną wywózkę śmieci, które przez cały czas funkcjonuje. Zdaniem autorek raportu szczególnie obciążające dla środowiska jest funkcjonowanie systemu w małych miejscowościach, gdzie mieszkańcy muszą często dojeżdżać do punktów zbiórki.

W systemie kaucyjnym źródła emisji mają bardziej złożoną strukturę. Kluczowym elementem jest mobilność konsumenta, która w warunkach miejskich może ograniczać się do dystansów pieszych lub rowerowych rzędu 1-2 km, natomiast w gminach rozproszonych oznacza konieczność pokonywania kilku kilometrów samochodem, co istotnie zwiększa jednostkowe emisje – czytamy w analizie.

Według badań w systemie kaucyjnym emisja wynosi około 11 g CO₂ na jedną butelkę PET, natomiast w przypadku w pełni efektywnego systemu gminnego emisja spada do około 4 g CO₂. Z racji, że w Polsce zużywa się rocznie około 13 mld butelek PET, oznacza to, że gminna działalność wytworzyłaby ok. 55 tys. t CO₂ rocznie, a przy systemie kaucyjnym obciążenie wzrasta do ok 150 tys. t CO₂.

Większa dostępność punktów

Zarówno raport na temat korzystania z systemu kaucyjnego, jak i badania nad emisjami wskazują na silną potrzebę wzmocnienia infrastruktury programu. Lepsza dostępność punktów zwrotów butelek i puszek, zwłaszcza w większych miejscowościach mogłaby zachęcić Polaków do zwracania opakowań i odbioru kaucji. W mniejszych miejscowościach zwiększenie liczby punktów zwrotu mogłoby ograniczyć problemy logistyczne i zmniejszyć emisje związane z dojazdami. To ważne z perspektywy efektywności programu, który ma zwiększyć znaczenie recyklingu w Polsce, bezpośrednio przekładając się na dobrostan środowiska.

Obecnie zbieramy ok. 45% PET-ów, a kraje w systemie kaucyjnym mają efektywność na poziomie nawet 97%. W Polsce ta różnica trafia do zmieszanych frakcji, albo znajdujemy je w parkach, lasach, rzekach – twierdzi Minister Klimatu i Środowiska.

Zdaniem autorów raportu w ciągu 6-12 miesięcy można spodziewać się stopniowego wzrostu udziału konsumentów korzystających z systemu, o ile w tym czasie nastąpi wyraźna poprawa funkcjonowania odpowiedniej infrastruktury, w tym zwiększenie dostępności automatów. Duże znaczenie mają mieć także odpowiednie kampanie edukacyjne na temat działania i celów programu, a także recyklingu i jego znaczenia dla globalnej gospodarki ekologicznej.

Zobacz też: System kaucyjny w praktyce. Jak producenci omijają nowe przepisy?

Źródła: gov.pl, MKiŚ, Portal Komunalny, Portal Samorządowy, Forsal, BioVeradi

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.