W ogłoszonej przez Komisję Europejską propozycji budżetu UE na lata 2028-2034, nie znalazły się środki na kontynuację Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST). Tymczasem w wielu państwach proces transformacji nie zakończy się przed 2030 r., a brak tego mechanizmu stanowi, według analityków, istotne ryzyko dla tempa oraz społecznej akceptacji transformacji energetycznej w Europie. 

Nowy rozdział w polityce spójności UE

FST został ustanowiony w 2021 roku i stanowi przełomowy instrument w ramach polityki spójności Unii Europejskiej. Fundusz dysponuje budżetem około 17,5 mld euro. Jego głównym celem jest systemowe łagodzenie negatywnych skutków (społecznych, gospodarczych, środowiskowych), jakie niesie za sobą odchodzenie od paliw kopalnych. Fundusz nie jest więc jedynie mechanizmem rekompensat, ale unijnym narzędziem wspierającym gospodarkę. 

Kluczowym elementem FST jest jego podejście terytorialne, które pozwala na precyzyjne kierowanie pomocy do regionów najbardziej dotkniętych zmianami. Elastyczność tego instrumentu czyni go istotnym elementem europejskiego Zielonego Ładu. Środki są przeznaczane m.in. na:

• rekultywację terenów pogórniczych, 
• inwestycje w odnawialne źródła energii,
• przekwalifikowanie pracowników,
• przygotowanie lokalnych społeczności do zmieniającej się rzeczywistości gospodarczej. 

W wielu krajach, takich jak Polska czy Czechy, fundusz ten stał się impulsem do opracowania pierwszych długoterminowych strategii i harmonogramów zamykania kopalń, budując tym samym fundament pod trwałą zmianę miksu energetycznego. 

Węgry na energetycznym rozdrożu. Czy zmiana władzy oznacza zwrot w stronę OZE?

Polska największym beneficjentem wsparcia

Jak wynika z raportu przygotowanego przez Forum Energii, który analizuje sześć krajów UE, Polska jest liderem wśród krajów korzystających dotychczas z FST. Przez cały okres funkcjonowania na projekty zlokalizowane nad Wisłą udało się otrzymać środki w wysokości 3,75 mld euro – najwięcej w UE. Według danych, poziom zakontraktowania tych środków wynosi 73,3%, a zrealizowane wydatkowanie osiągnęło 12,5%. 

Fundusz jest dla Polski ważnym mechanizmem finansowym, biorąc pod uwagę skalę wyzwań transformacyjnych. udział węgla w polskim miksie energetycznym, choć spadł z 87% w 2015 roku do 52% w 2025 roku, pozostaje na bardzo wysokim poziomie. Cele klimatyczne UE, zakładają osiągnięcie neutralności klimatycznej w ciągu kolejnych 24 lat.

Autorzy raportu wskazują, że poważnym wyzwaniem pozostaje brak spójnej strategii transformacji na poziomie rządowym oraz niewystarczające zaangażowanie dużych spółek energetycznych, co może utrudniać osiągnięcie szerokich efektów systemowych. Niemniej, dla wielu polskich regionów FST stał się stabilnym, a często jedynym, punktem odniesienia, pozwalającym na planowanie przyszłości po węglu. Sukces w szybkim uruchamianiu środków pokazuje transformacyjną gotowość samorządów do reform strukturalnych.

Różnorodne ścieżki odejścia od węgla

Analiza pozostałych pięciu krajów UE wymienionych w raporcie „Być albo nie być? Analiza wdrażania Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w sześciu krajach UE” ukazuje skrajnie różne punkty wyjścia i strategie transformacji. 

Hiszpania jest przykładem państwa, które niemal zakończyło proces – udział węgla spadł tam z 21% w 2015 roku do mniej niż 1% w 2025 roku. Z kolei Grecja, jako jeden z najszybciej odchodzących od węgla państw UE, planuje całkowite odejście od węgla już w 2028 roku. Udział tego emisyjnego paliwa spadł tam z 49% w 2015 r. do 5% w 2025 roku. Niemcy, gdzie udział spadł z 45% w 2015 r. do 22% dziesięć lat później, planują odejście od węgla do 2038 roku – według strategii Energiewende. Jednak fundusze unijne (2,5 mld euro) są tam traktowane jedynie jako uzupełnienie ogromnych środków krajowych (41 mld euro).

W Europie Środkowej sytuacja jest bardziej złożona. Czechy planują zakończenie wydobycia węgla brunatnego na 2033 rok, jednak borykają się z problemami zarządczymi wynikającymi z podziału kompetencji między ministerstwami. W badanym okresie udział węgla w produkcji energii elektrycznej spadł z 49% do 34%, jednak wciąż pozostaje na wysokim poziomie. Rumunia, mająca zakończyć eksploatację węgla w 2032 roku, w ciągu kolejnych 6 lat będzie musiała ograniczyć wykorzystanie węgla w bardziej dynamiczny sposób niż przez okres ostatniej dekady, kiedy udział spadł z 29% do 14% w 2025 roku. Analitycy zwracają uwagę, że problemem jest niski poziom wykorzystania środków, a powodem są opóźnienia i ograniczona zdolność instytucjonalna. 

Różnice między krajami pokazują, że FST pełni dwie funkcje – w krajach takich jak Polska, Czechy i Rumunia jest on głównym impulsem do zmian, natomiast w Niemczech, Hiszpanii czy Grecji stanowi wartościowe narzędzie wspierające już istniejące procesy.

Co po 2027 roku?

Przyszłość wsparcia dla regionów transformujących się jest niepewna, ponieważ propozycje budżetowe UE na lata 2028-2034 obecnie nie zakładają kontynuacji FST. Analitycy zwracają uwagę, że transformacja energetyczna to proces rozłożony na dekady, a w krajach takich jak Polska, Niemcy czy Czechy nie zakończą się one przed 2030 rokiem. W raporcie pojawiły się rekomendacje takie jak:

• utrzymanie dedykowanego wsparcia za pomocą FST lub innych instrumentów,
• wzmocnienie zasady partnerstwa,
• integracja działań infrastrukturalnych i społecznych,
• wsparcie projektów wysokiej jakości,
• finansowanie oparte na wynikach,
• zapewnienie lepszej koordynacji polityk w zakresie transformacji energetycznej.

Autorzy zwracają uwagę, że zaniechanie dalszego finansowania tego instrumentu w kluczowym momencie może doprowadzić do spowolnienia tempa zmian i spadku zaufania społecznego do polityki klimatycznej UE. 

Zobacz też: Gaz drożeje, prąd tanieje. Co Europa robi inaczej niż Polska?

Źródła: Forum Energii, Parlament Europejski, funduszeunijne.gov.pl

Fot. Canva (skynesher, grmarc) 

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.