Tegoroczne fale upałów w polskich miastach doprowadziły do wzrostu śmiertelności piskląt w okresie lęgowym. Szczególnie ucierpiały jerzyki, które gniazdują w szybko nagrzewających się zakamarkach budynków, skąd nielotne jeszcze pisklęta znacznie częściej wyskakiwały na zewnątrz w próbie ucieczki przed duszącym gorącem. 

Zmobilizowało to do działań ośrodki rehabilitacji, które przyjęły większą niż we wcześniejszych latach liczbę poszkodowanych ptaków oraz rzesze wolontariuszy jak studenci warszawskiej ASP, którzy stworzyli prototypy termoizolacyjnych budek lęgowych.

Rozgrzane poddasza pułapką dla piskląt

W środowisku miejskim jerzyki gniazdują głównie w szczelinach budynków mieszkalnych, na stropodachach, w przestrzeniach pod blachą oraz w wylotach wentylacyjnych. W czasie fal upałów sięgających blisko 40°C miejsca te błyskawicznie nagrzewają się i przy braku ruchu powietrza zamieniają w śmiertelne pułapki. 

Wciąż ślepe i nie w pełni opierzone pisklęta są pozbawione naturalnej izolacji termicznej, przez co mogą doświadczać tam silnego przegrzania. Ponieważ nie potrafią jeszcze latać, ich jedynym sposobem na ucieczkę przed zabójczym żarem jest wyskakiwanie z gniazd. Szacuje się, że nawet 50% piskląt, które wyskakują z gniazd umieszczonych na wyższych piętrach lub pod dachem, ginie na miejscu w wyniku obrażeń powypadkowych lub drapieżnictwa innych zwierząt zanim ktokolwiek zdąży je odnaleźć. Biolodzy wskazują, że wystarczy zaledwie jeden lub dwa upalne dni, aby całe lęgi odniosły nieodwracalne szkody. 

Sytuacji nie poprawiają standardowe, drewniane budki lęgowe montowane przez ludzi, bowiem nie chronią one ptaków przed temperaturami zewnętrznymi. Badania wykazały, że latem w ich wnętrzu temperatura może przekraczać 40°C. Specjaliści podkreślają, że w odróżnieniu od innych gatunków jerzyki nie mają tzw. fazy podlota, co oznacza, że jeśli wypadną z gniazda niemal na pewno potrzebują pomocy człowieka.

Jerzyk znaleziony na ziemi potrzebuje pomocy człowieka. Jak go rozpoznać i uratować?

Walka ptaków o przetrwanie w upale

Zwierzęta w polskich miastach nie są fizjologicznie przystosowane do tak ekstremalnych temperatur. Przed przegrzaniem bronią się poprzez szerokie otwieranie dziobów, szybki oddech, unoszenie piór oraz odstawianie skrzydeł od ciała. W przestrzeni miejskiej potęgującej odczuwanie gorąca metody te okazują się jednak niewystarczające dla młodych osobników.

Skalę wzrostu liczby interwencji pokazują dane z Leśnego Ośrodka Rehabilitacji Dzikich Zwierząt w Piotrkowie, który przyjął ponad 400 piskląt jerzyków – to prawie 10 razy więcej niż w ubiegłych latach. Dzięki zaangażowaniu wolontariuszy zbierających ptaki na osiedlach oraz całodobowej opiece specjalistów, ponad 90% młodych jerzyków, które trafiły do ośrodka, udało się uratować i wypuścić na wolność. Eksperci zaznaczają, że długofalowym rozwiązaniem tego problemu musi być ochrona miejskiej zieleni łagodzącej upały oraz bezwzględne przestrzeganie przepisów budowlanych dotyczących ochrony ptaków. 

Innowacje jako odpowiedź na kryzys klimatyczny

W obliczu nieskuteczności tradycyjnych schronień, badacze z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz projektanci z wzornictwa warszawskiej ASP połączyli siły, by stworzyć tanie i wysoce izolowane budki lęgowe chroniące pisklęta przed upałami. 

Latem 2026 roku w Dłużewie poddano testom innowacyjne prototypy autorstwa studentek wzornictwa, wyposażone w czujniki temperatury rejestrujące ich wydajność termiczną. Wśród badanych modeli znalazły się m.in. budki ceramiczne ze specjalną warstwą powietrza oraz konstrukcje z termoodpornego materiału pochodzącego ze starych namiotów. 

Choć sztuczne schronienia nie zastąpią chłodnego mikroklimatu naturalnych dziupli, rozwijanie nowatorskich technologii termoizolacyjnych daje realną szansę na wsparcie przetrwania miejskich ptaków. Tego typu działania stanowią również klucz do transformacji przestrzeni miejskiej w obszary bezpieczne dla przyrody. 

Zobacz też: Ptaki pod panelami fotowoltaicznymi. Jak chronić instalację PV bez szkody dla przyrody?

Źródła: Nauka w Polsce, asp.waw.pl, OTOP, National Geographic, strachowicka.pl

Fot. asp.waw.pl

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.