Drzewa i krzewy mogą ograniczać lokalną ekspozycję na część zanieczyszczeń, ale efekt zależy przede wszystkim od układu nasadzeń i przepływu powietrza. Przy otwartej drodze roślinność może tworzyć barierę między emisjami a miejscem przebywania ludzi. W zwartej zabudowie zbyt gęste korony mogą jednak utrudniać przewietrzanie i zwiększać stężenie pyłów przy ziemi.

Jak rośliny zatrzymują zanieczyszczenia?

Drzewa działają jak naturalne filtry. Część pyłów PM10 i PM2,5 osiada na liściach, igłach, gałęziach i korze. Nie oznacza to jednak ich trwałego usunięcia – cząstki mogą zostać spłukane przez deszcz, opaść na podłoże albo ponownie przedostać się do powietrza. Zanieczyszczenia gazowe, takie jak tlenki azotu i dwutlenek siarki, mogą być natomiast częściowo pobierane przez rośliny.

Metaanaliza badań terenowych opublikowana w 2023 r. wykazała, że obecność zieleni wiązała się średnio z niższymi stężeniami pyłów, tlenków azotu i dwutlenku siarki. Nie potwierdzono jednak podobnego efektu w przypadku ozonu przyziemnego, w części analizowanych lokalizacji jego stężenie było wyższe. Skala oddziaływania zależała m.in. od odległości od drogi, wilgotności powietrza, poziomu zanieczyszczenia i udziału zieleni.

O skuteczności roślin nie decyduje więc wyłącznie zdolność liści do gromadzenia pyłu. Badanie z 2024 r. przeprowadzone na dziesięciu gatunkach zimozielonych wykazało, że cechy sprzyjające osadzaniu cząstek nie zawsze zapewniają ich najlepsze usuwanie w dłuższym czasie. Znaczenie mają także spłukiwanie zanieczyszczeń przez deszcz i ponowne wychwytywanie pyłów.

Torf w ogrodnictwie: dlaczego szkodzi środowisku i czym go zastąpić?

Jak dobierać rośliny?

Nie istnieje jeden gatunek, który można uznać za najlepszy do poprawy jakości powietrza w każdym ogrodzie. Zimozielone drzewa i krzewy mają tę zaletę, że zachowują powierzchnię wychwytującą pyły także zimą. Rośliny liściaste mogą natomiast zapewniać większe zacienienie latem i wspierać różnorodność biologiczną.

Przy wyborze trzeba uwzględnić odporność na suszę i zanieczyszczenia, wymagania glebowe, docelową wysokość, szerokość korony oraz potencjał alergizujący. Gatunek dobrze zatrzymujący cząstki może jednocześnie źle znosić warunki panujące przy drodze albo wytwarzać dużą ilość uczulającego pyłku.

W badaniu z 2024 r. cis pospolity należał do roślin wykazujących najbardziej stabilne usuwanie pyłów spośród dziesięciu testowanych gatunków zimozielonych. Wyniku tego nie należy jednak traktować jako uniwersalnego rankingu, ponieważ badanie dotyczyło określonych warunków przy ruchliwej drodze.

Gdzie sadzić drzewa?

Samo posadzenie drzewa nie gwarantuje poprawy jakości powietrza. Zieleń powinna znajdować się między źródłem emisji, takim jak ruchliwa droga lub parking, a domem, szkołą, placem zabaw albo miejscem wypoczynku. Przy otwartej drodze pomocna może być ciągła bariera z krzewów i drzew, ograniczająca przepływ zanieczyszczeń na wysokości, na której przebywają ludzie. 

Nie zawsze sprawdza się jednak zasada, że bariera powinna być jak najwyższa i najgęstsza. Badanie opublikowane w 2024 r., oparte na pomiarach terenowych i modelowaniu PM2,5 przy otwartej drodze, wykazało, że duży udział niższych krzewów mógł skuteczniej ograniczać ekspozycję pieszych. Zbyt rozbudowana warstwa wysokich krzewów w niektórych układach zwiększała natomiast stężenie zanieczyszczeń przy elewacji budynku.

Inne zasady obowiązują w tzw. kanionach ulicznych, czyli wąskich ulicach otoczonych wysokimi budynkami. Rozbudowane korony mogą tam ograniczać wymianę powietrza i zatrzymywać zanieczyszczenia na wysokości pieszych. Badanie z 2025 r. przeprowadzone dla alei w Lizbonie wykazało, że w konkretnym układzie gęste zadrzewienie utrudniało rozpraszanie PM10 w pobliżu źródła emisji. Rozwiązań korzystnych na otwartej działce nie należy więc automatycznie przenosić do zwartej zabudowy.

Jak zaplanować ogród przy drodze?

Na otwartej działce graniczącej z ruchliwą drogą warto zastosować wielowarstwową roślinność. Od strony ulicy można posadzić ciągłą warstwę krzewów ograniczającą przepływ zanieczyszczeń blisko gruntu, a za nią pojedyncze drzewa zapewniające większą powierzchnię liści i zacienienie. Bariera nie powinna mieć dużych przerw, przez które zanieczyszczone powietrze będzie swobodnie przepływać w stronę domu

Zobacz też: Owoce prosto z krzaka i ryzyko bąblowicy. Jak bezpiecznie jeść jagody i poziomki?

Źródła: USDA Forest Service, Science Direct

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.