Małe butelki alkoholu potocznie nazywane małpkami nie tylko zanieczyszczają miasta i tereny zielone, ale także sprzyjają uzależnieniu od alkoholu. Działający od października system kaucyjny nie uwzględnia tego rodzaju opakowań, co utrudnia ich recykling. Z drugiej strony badania dowodzą, że zwrot kaucji za butelki alkoholu może napędzać ich ponowną konsumpcję wśród osób uzależnionych.

Czym są małpki?

Małpka to potoczna nazwa małej butelki alkoholu wysokoprocentowego zazwyczaj o pojemności od 100 do 200 ml. Najczęściej dotyczy wódki – czystej lub smakowej, ale może również odnosić się do innych alkoholi, takich jak gin czy whisky. Nazwa ta wiąże się z wygodą i małą pojemnością butelek, które łatwo można schować i spożyć dyskretnie. Taka forma sprzedaży ułatwia spożycie alkoholu w przestrzeni publicznej, co sprzyja zaśmiecaniu i łamaniu przepisów. W połączeniu z łatwą dostępnością i niską ceną – tego typu produkty mogą przyczyniać się do uzależnienia od napojów wysokoprocentowych. W Polsce jest od 600 do 800 tys. osób zmagających się z uzależnieniem od alkoholu, a około 3 mln pije nadmiernie i szkodliwie.

System kaucyjny ruszył. Gminy alarmują: bez wsparcia wzrosną opłaty za odpady

Małpki poza systemem kaucyjnym

Od początku października obowiązuje w Polsce system kaucyjny, co oznacza, że do napojów w plastikowych i szklanych butelkach oraz metalowych puszkach doliczana jest kaucja, którą konsument może odzyskać zwracając opakowanie w specjalnym punkcie. System ma na celu podniesienie poziomu selektywnej zbiórki opakowań po napojach, by sprostać unijnym restrykcjom. Zgodnie z nimi w latach 2025-2028 poziom recyklingu ma sięgnąć 77%. System kaucyjny nie obejmuje jednak wspomnianych wcześniej małpek, mimo że ich sprzedaż w Polsce sięga od 1,3 do 3 mln sztuk dziennie.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska zapytane o perspektywę włączenia małpek do systemu kaucyjnego odpowiedziało, że obecnie sklepy są zanadto obciążone procesem wdrażania programu, by dodatkowo rozszerzać go o nową frakcję. Resort nie wyklucza jednak zmian w tym zakresie w kolejnych latach funkcjonowania systemu. Ewentualna inicjatywa ustawodawcza w sprawie małpek zostanie podjęta najwcześniej w 2026 roku.

Małpki w parkach i na ulicach

Porzucone butelki po alkoholu to problem, z którym miasta zmagają się każdego dnia. Są kłopotliwe nie tylko pod względem estetyki, ale i stwarzają zagrożenie dla ludzi i zwierząt – rozbite szkło może być źródłem urazów, pożarów, a także źródłem dodatkowych kosztów dla służb komunalnych. To właśnie małpki są jednym z najczęściej porzucanych odpadów w przestrzeni publicznej, a dyskusja na temat ich recyklingu bywa pomijana.

Szkło jest cennym surowcem, którego odzysk ogranicza zapotrzebowanie na zasoby naturalne, takie jak piasek i woda, a także energia potrzebna do jego wytworzenia. Ponadto szkło może zostać przetworzone nieskończoną liczbę razy, bez utraty na jakości – o ile zostanie poddane recyklingowi. Włączenie małpek do systemu kaucyjnego może umożliwić ich skuteczną zbiórkę i włączenie do gospodarki o obiegu zamkniętym, a także zmniejszyć ilość małych butelek porzuconych w przestrzeni publicznej.

Alkohol – niepokojące dane

Ministerstwo Finansów opublikowało dane dotyczące wpływów z opłaty od napojów alkoholowych w opakowaniach do 300 ml za pierwsze półrocze 2025 roku. Wyniki pokazują, które miasta wojewódzkie w Polsce wydają najwięcej na tego rodzaju alkohol. W czołówce znalazły się Gdańsk, Wrocław i Katowice, a stolica uplasowała się dopiero na piątym miejscu. W ubiegłym roku przychody państwa z akcyzy na alkohol wyniosły około 9,98 mld zł z alkoholu etylowego i 3,66 mld zł z piwa. Jeśli chodzi o małpki, to w godzinach porannych kupowanych jest około 410 tys sztuk, czyli 31% dziennej sprzedaży.

Od 1 stycznia 2021 roku w Polsce obowiązuje tzw. opłata małpkowa. Każdy litr alkoholu sprzedawanego w opakowaniach do 300 ml wiąże się z dodatkową opłatą w wysokości 25 zł. Dochody z tej opłaty są podzielone: połowa trafia do Narodowego Funduszu Zdrowia, a druga połowa zasila budżet gminy, w której dokonano sprzedaży. Według danych resortu finansów wpływy z opłaty w 2023 roku spadły względem 2022 roku. Mimo to regularna sprzedaż alkoholu w Polsce jest jedną z najwyższych w Unii Europejskiej.

Czy włączenie małpek zwiększy ich sprzedaż?

Jeżeli małpki zostaną włączone do systemu kaucyjnego po 2026 roku może to nie tylko przynieść pozytywne rezultaty w postaci zwiększenia udziału recyklingu, ale również zwiększyć ich sprzedaż. Osoby uzależnione od alkoholu – zwłaszcza tego sprzedawanego w małych opakowaniach – mogą zaangażować się w odbiór kaucji, celem zyskania dodatkowych środków, które mogą przeznaczyć na alkohol. 

Wskazuje na to m.in. badanie przeprowadzone przez walijski rząd, w którym część respondentów deklarowała, że środki uzyskane z kaucji mogliby przeznaczyć na zakup alkoholu – to sugeruje istnienie potencjalnego mechanizmu wzmacniającego konsumpcję. Dodatkowo, literatura dotycząca tzw. nieformalnych zbieraczy butelek i puszek pokazuje, że osoby funkcjonujące w ubóstwie lub wykluczeniu społecznym często przeznaczają uzyskane w ten sposób drobne dochody na substancje psychoaktywne, w tym alkohol. Taki scenariusz prowadzi do błędnego koła – z jednej strony napędzającego gospodarkę o obiegu zamkniętym, a z drugiej – sprzyjającemu uzależnieniom od alkoholu.

Zobacz też: Nocna prohibicja w polskich miastach: czy zakaz sprzedaży alkoholu naprawdę działa?

Źródła: FCC Group, gov.pl, MKiŚ, Ministerstwo Finansów, Forsal, PAP, Komisja Europejska

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.