System kaucyjny miał uprościć zwrot opakowań i zwiększyć poziom recyklingu. Pierwsze miesiące jego działania pokazują jednak, że skuteczność programu zależy nie tylko od przepisów, ale przede wszystkim od infrastruktury. Tam, gdzie brakuje kaucjomatów, pojawiają się alternatywne modele odbioru i nowe ryzyka, w tym próby nadużyć. Pierwsze dane operacyjne pokazują, że skuteczność programu wciąż w dużej mierze zależy od tego, gdzie i jak można oddać opakowania.

Czym jest system kaucyjny?

System kaucyjny w Polsce, obowiązujący od października 2025 roku, pozwala odzyskać kaucję za plastikowe butelki PET do 3 litrów, metalowe puszki do 1 litra i szklane butelki wielokrotnego użytku do 1,5 litra. Kaucja wynosi standardowo 0,50 zł za plastik i puszki oraz 1 zł za szklane butelki. W praktyce jednak zwrot opakowań wymaga wizyty w punkcie wyposażonym w automat przyjmujący, co bywa niewygodne dla konsumentów, zwłaszcza w małych miastach i wsiach, gdzie wciąż brakuje infrastruktury systemu.

System kaucyjny 2026: 5 mln zwróconych opakowań, 200 gmin bez kaucjomatów

Odbiór opakowań przez kuriera

Jednym z rozwiązań testowanych przez część sklepów internetowych jest odbiór opakowań kaucyjnych bezpośrednio przy dostawie zakupów. W takim modelu kurier, oprócz realizacji zamówienia, może odebrać od klienta puste puszki i plastikowe butelki oznaczone logo „kaucja”. W przypadku sieci Frisco obowiązuje limit do dwóch worków opakowań na jedną dostawę, a klient nie musi wcześniej zgłaszać takiej potrzeby w aplikacji. Worki są udostępniane przez sklep i automatycznie dodawane do koszyka, z możliwością ich usunięcia.

Odbiór obejmuje opakowania po napojach różnych marek, także spoza oferty sklepu, w tym marek własnych innych sieci. Usługa nie dotyczy natomiast butelek szklanych objętych starszym systemem kaucyjnym. Zwrot kaucji następuje w formie kuponu do wykorzystania przy kolejnych zakupach lub w inny sposób przewidziany w systemie, przy czym szczegóły alternatywnych form rozliczenia nie zostały jeszcze jednoznacznie określone.

Pierwsze próby oszustwa

Wraz z wdrażaniem systemu kaucyjnego pojawiają się jednak próby oszustw. Najczęściej dotyczą one automatów do zwrotu opakowań, które w podstawowej wersji opierają się na skanowaniu kodu i rozpoznawaniu kształtu, a nie na ważeniu opakowań. W praktyce oznacza to możliwość wielokrotnego odczytania jednego prawidłowego opakowania przy jednoczesnym wrzucaniu do urządzenia puszek lub butelek nieobjętych systemem. Przy stawce 50 groszy za puszkę lub plastikową butelkę nawet niewielka liczba takich manipulacji może oznaczać realny zysk – 20 nieuprawnionych zwrotów to już 10 zł. 

W krajach, w których systemy kaucyjne działają od lat, podobne nadużycia są znanym zjawiskiem, szczególnie na początku funkcjonowania programu. Dlatego system wymaga stałego monitorowania obiegu opakowań, kontroli rozliczeń oraz stopniowego doposażenia punktów zbiórki w bardziej zaawansowane rozwiązania techniczne.

Infrastruktura podstawą systemu kaucyjnego

Pierwsze miesiące funkcjonowania systemu kaucyjnego pokazują, że o jego realnej skuteczności decydują przede wszystkim rozwiązania techniczne i dostępność infrastruktury. Z danych operatora PolKa – Polska Kaucja wynika, że około 75% zwracanych opakowań trafia do systemu za pośrednictwem automatów RVM, a jedynie 25% poprzez zbiórkę manualną w sklepach. Najwyższe wolumeny zwrotów odnotowano w dużych miastach, takich jak Warszawa, Kraków i Szczecin, gdzie sieć punktów odbioru jest najgęstsza i najlepiej zintegrowana z codziennymi trasami zakupowymi mieszkańców. 

Dane te potwierdzają, że łatwy dostęp do automatów i ich rozmieszczenie w przestrzeni miejskiej mają większe znaczenie niż same deklaracje proekologiczne, a zbiórka manualna pełni głównie funkcję uzupełniającą, istotną zwłaszcza w mniejszych miejscowościach. To właśnie połączenie automatyzacji z powszechną dostępnością infrastruktury może przesądzić o długofalowym powodzeniu systemu.

Zobacz też: PSZOK-i do zmiany. MKiŚ chce uszczelnić system i ograniczyć dzikie wysypiska

Źródła: Portal Samorządowy, Wiadomości Spożywcze, Prawo.pl

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.