Przez lata beneficjenci programu Czyste Powietrze byli narażeni na jednostronne zrywanie umów, odmowy wypłat dotacji i żądania zwrotu pieniędzy, rzadko decydując się na dochodzenie roszczeń na drodze sądowej. Wyrok Sądu Rejonowego w Olsztynie potwierdza poddanie decyzji finansowych Wojewódzkich Funduszy Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (WFOŚiGW) kontroli sądów powszechnych i precyzyjnie wyznacza granice swobody decyzyjnej organów publicznych. 

Umów zawartych należy dotrzymywać 

29 maja 2026 r. Sąd Rejonowy w Olsztynie nakazał WFOŚiGW wypłatę blisko 40 tys. zł dotacji wraz z odsetkami, odrzucając argumentację funduszu uzasadniającą odmowę finansowania. Łacińska maksyma prawna „Pacta sunt servanda” do dziś stanowi fundament kultury prawnej w Europie. W obszernym uzasadnieniu sąd wskazał, że zawartej umowy nie można podważać bez rzetelnych dowodów, a profesjonalny podmiot publiczny nie może przerzucać skutków własnych decyzji na beneficjenta. Redakcja światOZE.pl dotarła do pełnego uzasadnienia tego wyroku. 

Rozpatrująca sprawę wniesioną przez powoda sędzia wskazała w uzasadnieniu, że akceptacja wniosku przez Fundusz tworzy zobowiązanie kontraktowe, które wiąże strony i nie może zostać rozwiązane bez obiektywnych i udokumentowanych podstaw. Tymczasem rzeczywistość wielu osób, które złożyły prawidłowo wnioski w programie Czyste Powietrze jest otrzymanie wezwania do zwrotu kosztów lub odmowa wypłaty zamiast obiecanych środków.  

Pozwany Fundusz opierał swoje stanowisko na wykładni przepisów dotyczących dyscypliny finansów publicznych, którą Sąd uznał w tym stanie faktycznym za nieuzasadnioną. Argumentowano, że koszt dwóch par drzwi zewnętrznych (w tym przypadku ponad 43 tys. zł) był „zawyżony, nieadekwatny i nierynkowy”, powołując się na art. 44 ust. 3 ustawy o finansach publicznych, który nakazuje wydatkować środki w sposób oszczędny. 

Oprócz tego starano się wykazać interpretację, według której obecna we wniosku kwota (w przypadku tej sprawy 40 tys. zł) jest jedynie górnym limitem dofinansowania, który powinien pokrywać szeroki wachlarz prac – od ocieplenia po wentylację – a nie tylko jeden element, jak drzwi zewnętrzne. Analogiczne spory interpretacyjne dotyczące następczej kwalifikowalności kosztów po zakończeniu inwestycji odnotowywano również w innych regionach kraju. 

Zaprezentowane przez WFOŚiGW w Olsztynie stanowisko sprawiało, że prawomocna umowa podpisana przez obie strony, mogła zostać jednostronnie podważona nawet na końcowym etapie procesu termomodernizacyjnego. Odbywało się to bez przedstawiania dowodów w postaci ekspertyz czy zestawień ofert rynkowych, które potwierdzałyby „rażące wygórowanie cen”.

Kontrole  w Czystym Powietrzu. CBA wchodzi do resortu i funduszy na zlecenie EPPO

Uzasadnienie wyroku: lojalność i jakość na pierwszym miejscu

Sąd Rejonowy w Olsztynie w całości odrzucił argumentację Wojewódzkiego Funduszu, uznając ją za „gołosłowną i naruszającą podstawowe zasady prawa cywilnego”. W uzasadnieniu podkreślono, że WFOŚiGW jako podmiot profesjonalny nie może przerzucać na obywatela ryzyka własnych błędów w ocenie wniosku. Zawarcie umowy, która jest poprzedzona pozytywną weryfikacją formalną i merytoryczną wniosku, zobowiązuje Fundusz do lojalności kontraktowej. Odmowa wypłaty jakiejkolwiek kwoty po prawidłowym wykonaniu prac stanowi rażące naruszenie tej zasady.

W wyniku dochodzenia prowadzonego przez sąd, ustalono, że dom powoda pochodzi sprzed 1945 roku i posiada niestandardowe otwory drzwiowe, co w pełni uzasadniało wykonanie drzwi na indywidualne zamówienie. Mimo, że było to rozwiązanie droższe, to jedyne technicznie poprawne. Wytyczne programu zakładały jedynie, że nowe drzwi muszą posiadać odpowiednie parametry przenikalności cieplnej, które zostały spełnione. 

Kluczowym elementem wyroku było również zdefiniowanie celu programu „Czyste Powietrze”. Sąd uznał, że priorytetem nie jest kupowanie najtańszych materiałów, ale takich, które dzięki wysokiej jakości (jak wybrane przez powoda drzwi aluminiowe) będą służyć środowisku przez dekady. Dodatkowo powód wykazał, że jego oferta była jedną z najtańszych dla tak specyficznego zamówienia. Tym samym wyrok wskazuje, że urzędnik nie może oczekiwać od obywatela stosowania najtańszych, nietrwałych rozwiązań tylko po to, by pozorować oszczędność. 

Istotnym czynnikiem z punktu widzenia sądu był również fakt ujawnienia braku jednolitych procedur wewnątrz Funduszu. W toku sprawy wykazano, że krewna powoda zamontowała takie same drzwi od tego samego producenta, a ich cena była zbieżna. Wniosek trafił do innego urzędnika WFOŚiGW, który nie zakwestionował rynkowości ceny drzwi i zatwierdził wypłatę dotacji bez żądania dodatkowych wyjaśnień. W ocenie sądu sytuacja, w której dwóch urzędników tego samego organu wydaje krańcowo różne decyzje w niemal identycznych stanach faktycznych, jest przejawem arbitralności naruszającej zasadę równego traktowania.

Na podstawie zebranego materiału dowodowego stwierdzono, że beneficjent wykonał inwestycję terminowo i zgodnie ze sztuką. Wobec tego sąd nakazał wypłatę pełnej kwoty, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 17 listopada 2025 r. do dnia zapłaty, a także zwrot kosztów procesu.

Ostatecznie zapłaci polski podatnik 

Orzeczenie Sądu Rejonowego w Olsztynie wskazuje, że odmowa wypłaty dofinansowania wymaga precyzyjnego uzasadnienia dowodowego. Dla beneficjentów oznacza to realną możliwość weryfikacji stanowiska organu na drodze sądowej i szansę odzyskania należnych dotacji, w tym również odsetki za zwłokę.

Według informacji redakcji światOZE.pl, pod koniec marca 2026 roku toczyło się 11 postępowań sądowych, w których WFOŚiGW w Olsztynie był stroną. Wśród nich były sprawy dotyczące realizacji programu Czyste Powietrze. Jednocześnie w samym województwie warmińsko-mazurskim Fundusz wypowiedział 921 umów o dofinansowanie oraz skierował 130 żądań zwrotu zaliczek wobec beneficjentów w okresie od dnia 31 marca 2025 r. do dnia 24 marca 2026 roku. 

Na podstawie danych, zebranych w tym czasie przez redakcję ze wszystkich szesnastu jednostek WFOŚiGW, łączna liczba postępowań sądowych, w których fundusze występowały jako strona, wynosiła 135, a co najmniej 63 z nich dotyczyły Czystego Powietrza. Na przestrzeni roku, kiedy program został ponownie uruchomiony (od 31 marca 2025 r.) Fundusze wypowiedziały 5600 umów o dofinansowanie – najwięcej w  krakowskim  Funduszu, który odpowiada za ponad 59% wypowiedzianych umów (3317) w całej Polsce. Liczba żądań zwrotu zaliczek wyniosła 1422 (brak danych z Wrocławia).   

Znaczna różnica między tysiącami wypowiedzianych umów a zaledwie niewielką liczbą spraw sądowych pokazuje, że większość beneficjentów do tej pory rezygnowała z dochodzenia swoich praw przed sądem. Wyrok z Olsztyna może to zmienić. Udowadnia bowiem, że beneficjenci mają realne instrumenty do walki z bezpodstawnymi odmowami wypłaty dotacji. Wyrok w tej sprawie nie jest jeszcze prawomocny. Według informacji podanych przez rzecznika Sądu Okręgowego do dnia 26 czerwca 2026 roku nie wpłynęła apelacja strony pozwanej.

Warto przypomnieć, że polskie prawo przewiduje możliwość dochodzenia odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za naruszenie prawa. Wymaga to spełnienia ustawowych przesłanek i odrębnego postępowania. Wyroki sądów w sprawach związanych z Czystym Powietrzem mogą więc otworzyć drogę do wyciągania osobistych konsekwencji finansowych wobec osób wydających te decyzje. Niezależnie od tego już dziś każde przegrane postępowanie oznacza dla funduszy obowiązek wypłaty odsetek i pokrycia kosztów procesu. W praktyce ciężar finansowy błędnych decyzji administracyjnych ponoszą więc instytucje publiczne, a pośrednio także wszyscy obywatele płacący podatki.

Redakcja światOZE.pl prosi o kontakt osoby mające podobnie doświadczenia w kontaktach z WFOŚiGW, występujące jako strony w postępowaniach dotyczących dotacji lub posiadające wiedzę o nieprawidłowościach w programie Czyste Powietrze – czekamy na Twoją historię, zapewniając pełną anonimowość.

Zobacz też: Zanieczyszczenia utknęły w powietrzu, a Czyste Powietrze w biurach krakowskiego WFOŚiGW

Źródła: Sąd Rejonowy w Olsztynie, WFOŚiGW, PCP, Radio Olsztyn, własne

Fot. Canva (Andrey Popov) 

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.