Rząd chce umożliwić mieszkańcom, organizacjom społecznym i przedsiębiorcom zaskarżanie do sądów administracyjnych lokalnych programów ochrony powietrza. Ta zmiana może zwiększyć presję na samorządy odpowiedzialne za walkę ze smogiem. Dane pokazują bowiem, że mimo obowiązywania uchwał antysmogowych wiele gmin wciąż nie realizuje ich skutecznie.

Nowe prawo dla mieszkańców

Projekt nowelizacji Prawa ochrony środowiska przewiduje możliwość zaskarżania programów ochrony powietrza, ich aktualizacji oraz planów działań krótkoterminowych bez konieczności wykazywania naruszenia interesu prawnego. Skargę będą mogli składać mieszkańcy stref objętych programem, organizacje społeczne zajmujące się ochroną zdrowia lub środowiska, a także podmioty gospodarcze prowadzące działalność na danym terenie.

Skargę można złożyć tylko w ciągu 6 miesięcy od momentu publikacji uchwały, a późniejsze wnioski nie będą rozpatrywane. Zmiana jest odpowiedzią na zarzuty Komisji Europejskiej, która od lat wskazywała, że polskie przepisy utrudniają obywatelom skuteczne dochodzenie prawa do czystego powietrza.

NIK pokazuje skalę zaniedbań w gminach. Uchwały antysmogowe pozostają na papierze

Nieskuteczne działania samorządów

Polska od lat posiada programy ochrony powietrza i uchwały antysmogowe, problemem jest jednak ich wdrażanie. Najwyższa Izba Kontroli w opublikowanym w 2025 roku raporcie (uwzględniającym dwie osobne inspekcje) oceniła działania samorządów jako w dużej mierze nieskuteczne. W żadnej z 18 skontrolowanych gmin nie udało się wdrożyć uchwał antysmogowych. Kontrolerzy ustalili, że tylko w pięciu analizowanych województwach nadal funkcjonuje ponad 781 tys. pozaklasowych kotłów, czyli tzw. kopciuchów. Według szacunków NIK przy obecnym tempie wymiany ich całkowita likwidacja może potrwać od 2 do nawet 24 lat, zależnie od gminy.

Raport wykazał również, że w 15 z 16 skontrolowanych gmin stwierdzono nieprawidłowości w prowadzeniu kontroli dotyczących przestrzegania uchwał antysmogowych. W części przypadków kontrole prowadzono bez odpowiednich upoważnień, nie sporządzano protokołów lub skupiano się wyłącznie na sprawdzaniu spalania odpadów, pomijając weryfikację źródeł ogrzewania.

NIK wskazała również konkretne przypadki – w gminie Tuchów nie wyciągano konsekwencji wobec mieszkańców łamiących przepisy antysmogowe. W Brzezinach po 2019 roku całkowicie zaprzestano prowadzenia kontroli. Tylko 4 z 16 skontrolowanych gmin regularnie pobierały próbki popiołu pozwalające wykrywać spalanie śmieci. W sześciu gminach przez kilka lat nie pobrano ani jednej próbki. Dodatkowo w 8 z 18 skontrolowanych gmin dane w Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków obejmowały mniej niż 80% nieruchomości. Oznacza to, że samorządy często nawet nie wiedziały , ile nielegalnych źródeł ogrzewania funkcjonuje na ich terenie.

Pogłębiający się problem smogu

Skutki nieskutecznej walki ze smogiem są odczuwalne już dziś. Według danych przywołanych przez NIK z powodu długotrwałego narażenia na pył PM2.5 w 2022 roku w Polsce przedwcześnie zmarło około 35 tys. osób. Z kolei dane Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska pokazują, że tylko w pięciu województwach liczba przedwczesnych zgonów związanych z pyłem PM2.5 wyniosła ponad 11,6 tys. rocznie.

Dodatkowo już w 2018 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że Polska przez lata przekraczała dopuszczalne normy pyłów zawieszonych i nie podejmowała wystarczających działań naprawczych.

Zdaniem ekspertów nowe przepisy mogą stać się istotnym mechanizmem kontroli samorządów. Dotychczas mieszkańcy często nie mieli skutecznych narzędzi prawnych, aby wymusić poprawę jakości lokalnych programów antysmogowych lub ich aktualizację. Po wejściu zmian w życie sąd administracyjny będzie mógł ocenić, czy program rzeczywiście odpowiada skali problemu i czy samorząd wywiązuje się ze swoich obowiązków.

Zobacz też: Smog w Polsce dzieli kraj na strefy. Co decyduje o jakości powietrza w regionach?

Źródła: NIK, Portal Samorządowy, GIOŚ, prawo.pl, gov.pl

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.