Najwyższa Izba Kontroli (NIK) alarmuje, że Polska w latach 2019-2024 nie zapewniła pełnej ochrony części obszarów Natura 2000. Opóźnienia w tworzeniu dokumentów planistycznych, brak spójnego systemu finansowania oraz niewykorzystanie dostępnych danych środowiskowych sprawiły, że niemal jedna czwarta tych terenów wciąż nie ma skutecznej ochrony.

Czym jest Natura 2000?

Natura 2000 to jeden z najważniejszych instrumentów ochrony przyrody w Unii Europejskiej. W Polsce obejmuje ponad tysiąc obszarów, zajmujących około 20% powierzchni kraju. System ten opiera się na kluczowych dyrektywach UE – siedliskowej i ptasiej – które nakładają na państwa członkowskie obowiązek wyznaczania, aktualizacji i skutecznego zarządzania obszarami chronionymi.

Zgodnie z unijnymi przepisami każde nowe siedlisko zatwierdzone przez Komisję Europejską powinno zostać w ciągu maksymalnie sześciu lat objęte pełną ochroną prawną oraz planami zarządzania. Jak wynika z kontroli NIK, Polska wielokrotnie nie dotrzymywała tych terminów.

Ogień zniszczył 300 ha Puszczy Solskiej. Eksperci: przyczyną wysuszone torfowiska

Kilkanaście lat opóźnień

Największym problemem okazał się brak kompletnych dokumentów planistycznych, które określają konkretne działania dla poszczególnych obszarów. Według NIK do połowy 2024 roku nie spisano ich dla około 241 obszarów Natura 2000, co stanowiło ponad 25% całej sieci. Brak pełnych planów ochronnych dotyczył także części parków narodowych – 10 z 23 analizowanych nie miało aktualnych dokumentów.

W niemal 98% przypadków specjalne obszary ochrony siedlisk wyznaczano z przekroczeniem terminów – od kilku miesięcy do nawet 10-15 lat. Przykładem jest Puszcza Kampinoska i Torfowisko pod Zieleńcem, które formalnie objęto ochroną dopiero w 2023 roku, mimo że Komisja Europejska zatwierdziła je już w 2008 roku.

Braki finansowe i dane środowiskowe

Zdaniem NIK jedną z głównych przyczyn może być niespójność między prawem krajowym a unijnym, który powodował opóźnienia legislacyjne. Istotną rolę odgrywa również brak ciągłego finansowania – Natura 2000 była w dużej mierze zależna od projektów unijnych, co oznaczało, że po ich zakończeniu działania ochronne były ograniczane lub wstrzymywane. W latach 2019-2024 finansowanie pochodziło głównie z UE, a środki krajowe stanowiły jedynie niewielką część systemu.

Dodatkowo kontrola wykazała niewykorzystanie dostępnych danych środowiskowych – m.in. z Państwowego Monitoringu Środowiska czy ARiMR. W efekcie administracja często nie reagowała na realne zagrożenia, takie jak przekształcanie terenów zielonych w użytki rolnicze, które według danych dotyczyło ponad tysiąca przypadków na przestrzeni ostatnich lat.

Konieczne zmiany w systemie ochrony

W swoich wnioskach NIK zaznacza, że system ochrony Natura 2000 w Polsce wymaga głębokiej reformy, obejmującej zarówno stabilne finansowanie, jak i dopasowanie krajowego prawa do unijnych realiów. Kontrolerzy ostrzegają, że bez tych zmian kolejne obszary przyrodnicze mogą funkcjonować bez pełnej kontroli, co niesie ryzyko ich degradacji, pomimo oficjalnego statusu obszarów chronionych.

Problem ten nie dotyczy tylko Polski – według danych Komisji Europejskiej i Europejskiej Agencji Środowiska, ponad 80% siedlisk przyrodniczych w UE znajduje się w stanie niezadowalającym lub złym, co pokazuje skalę presji na ekosystemy, mimo formalnych systemów ochrony.

Zobacz też: Martwe ryby na rzece Parsęta. Czy turbiny elektrowni wodnej szkodzą łososiom?

Źródła: NIK, Prawo.pl, Komisja Europejska, EEA

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.