Rada miasta Terrasse-Vaudreuil w Kanadzie uznała drzewa za żyjące istoty posiadające określone prawa. To element światowego trendu nadawania rzekom, lasom i zwierzętom osobowości prawnej, aby skuteczniej chronić cenne ekosystemy i gatunki.

Drzewa otrzymały prawa

Kanadyjska uchwała ma przede wszystkim charakter lokalny i symboliczny, ale odzwierciedla rozwijający się na świecie nurt „praw natury”. W Terrasse-Vaudreuil rada miasta zobowiązała się do ochrony drzew, w tym do zapewnienia im prawa do wzrostu, integralności i regeneracji, a także zobowiązała władze miasta do sadzenia nowych drzew w miejsce wycinanych.

Wieloryby jako podmioty prawa? Nowa Zelandia rozważa przełomową zmianę

Globalny trend nadawania praw przyrodzie

Jednym z pierwszych i najważniejszych przykładów takich rozwiązań jest Ekwador, który w 2008 roku jako pierwszy kraj na świecie wpisał prawa natury do konstytucji. Oznacza to, że ekosystemy mają prawo do istnienia i regeneracji, a obywatele mogą występować w ich imieniu przed sądami. W praktyce doprowadziło to do spraw, w których sądy blokowały inwestycje szkodliwe dla środowiska.

Podobne rozwiązania funkcjonują już w innych częściach świata. W Nowej Zelandii rzeka Whanganui została uznana za osobę prawną, co oznacza, że ma własną reprezentację prawną i jej interesy muszą być brane pod uwagę w decyzjach administracyjnych. To efekt wieloletnich starań lokalnej ludności Maorysów, dla których rzeka ma znaczenie kulturowe i duchowe. W tym samym kraju status prawny uzyskał również park Te Urewera, zarządzany obecnie jako samodzielny byt prawny. Obecnie ludność lokalna stara się również, by swój status prawny otrzymały również wieloryby.

Podobne rozwiązania przyjęto również w Kolumbii, gdzie rzeka Atrato oraz część Amazonii uzyskały status podmiotów prawnych. W Europie natomiast jednym z najważniejszych przykładów jest hiszpańska laguna Mar Menor, która w 2022 roku została objęta ochroną jako osoba prawna po latach degradacji środowiska.

Ochrona ekosystemów w Polsce

Na tym tle Polska pozostaje bardziej ograniczona prawnie, choć nie brakuje przykładów silnej ochrony ekosystemów. Szczególnie istotna jest ochrona Puszczy Białowieskiej, która była przedmiotem sporów prawnych i orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE. Dziś większa część obszaru jest objęta ścisłą ochroną w ramach parku narodowego i sieci Natura 2000, a możliwość ingerencji w las jest znacznie bardziej ograniczona i podlega ścisłej kontroli środowiskowej oraz unijnej. 

Ważnym sygnałem alarmowym była także katastrofa ekologiczna na rzece Odra w 2022 roku, która uwidoczniła ograniczenia dotychczasowych mechanizmów ochrony. W związku z tym nastąpiło wzmocnienie systemu monitoringu i zarządzania jakością wód. Rozbudowano sieć kontroli hydrologicznej i biologicznej, zwiększono częstotliwość badań oraz wprowadzono bardziej rygorystyczne procedury reagowania na masowe śnięcie ryb i skażenia. Państwowe służby środowiskowe zaczęły też szybciej wymieniać dane między instytucjami, aby skrócić czas reakcji na podobne zdarzenia.

Koncepcja nadawania przyrodzie praw stopniowo zyskuje na znaczeniu na całym świecie. Choć wciąż jest to podejście eksperymentalne i stosowane głównie lokalnie – wskazuje na zmianę sposobu myślenia o naturze, która może posiadać własną ochronę prawną.

Zobacz też: Czy drzewa przy drogach są niebezpieczne? Debata o wycince w Warmii i Mazurach

Źródła: PAP, Lasy Państwowe, gov.pl, garn.org, National Geographic

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.