W Polsce znajduje się obecnie 1718 rezerwatów przyrody, w latach 2024-2026 utworzono 200 nowych, a ponad 100 istniejących powiększono. Najnowszym jest „Dolina Rzeki Małej” na Mazowszu, obejmująca ponad 133 ha. Chociaż znaczenie cennych przyrodniczo obszarów w Polsce rośnie, Najwyższa Izba Kontroli wskazała na wieloletnie zaniedbania w ich ochronie.

200 nowych rezerwatów

Rezerwaty przyrody są jedną z form ochrony najcenniejszych obszarów polskiej przyrody, a ich celem jest zachowanie określonych ekosystemów, siedlisk, gatunków roślin i zwierząt. Jak podaje Ministerstwo Klimatu i Środowiska w sierpniu 2026 roku Polska liczy 1718 rezerwatów przyrody, a wśród nowych symbolicznym dwusetnym nowym rezerwatem jest „Dolina Rzeki Małej”, położona na terenie gmin Piaseczno w województwie mazowieckim. Rezerwat ma powierzchnię 133,49 ha i otacza go otulina o powierzchni 285,89 ha.

Obszar obejmuje środkowy odcinek doliny rzeki Małej, którego znaczną część zajmują gleby organiczne torfowisk niskich. Występują tam przede wszystkim olsy i łęgi, a także m.in. zbiorowiska z olszą czarną oraz fragmenty łęgu jesionowo-olszowego. Teren jest jednocześnie siedliskiem wielu gatunków ptaków, m.in. myszołowa, krogulca, błotniaka stawowego, żurawia, puszczyka i kapturki.

Obszary Natura 2000 w Polsce niewystarczająco chronione. Kontrola NIK ujawnia zaniedbania

Największy i najmniejszy nowy rezerwat

Skala nowych rezerwatów jest bardzo zróżnicowana, a największym utworzonym od ponad 20 lat jest rezerwat „Bliżyńskie Lasy Naturalne” w województwie świętokrzyskim, zajmujące powierzchnię prawie 3000 ha. Znajduje się tam wyżynny bór jodłowy z dużą ilością martwego drewna. Jest siedliskiem m.in. wilka, sóweczki, włochatki, dzięcioła białogrzbietego oraz ponurka Schneidera. Na jego terenie znajdują się również dawne wyrobiska górnicze oraz ślady kolejek wąskotorowych, łącząc aspekty przyrodnicze z historią.

Najmniejszy spośród nowych obszarów chronionych jest natomiast rezerwat „Kurhany-Namule”, w województwie lubelskim, w powiecie krasnostawskim, który ma powierzchnię 1,51 ha. Jego przedmiotem ochrony jest wczesnośredniowieczne cmentarzysko złożone z około 50-54 kurhanów, odkrytych w 1981 roku.

NIK wskazała na zaniedbania w ochronie siedlisk

Samo objęcie cennego obszaru ochroną nie gwarantuje że znajdujące się tam siedliska i gatunki będą skutecznie chronione. Pokazuje to kontrola Najwyższej Izby Kontroli dotycząca funkcjonowania sieci Natura 2000, która objęła lata 2019-2024. NIK wskazała na niedostateczne i spóźnione działania związane z tworzeniem oraz zarządzaniem obszarami chronionymi. 

Do końca czerwca 2024 roku w całym kraju nie wyznaczono celów i środków ochronnych dla 241 obszarów Natura 2000, czyli 25,5% terenów należących do sieci. W przypadku niektórych siedlisk oznaczało to brak wystarczającej ochrony przez niemal 17 lat, a w przypadku części obszarów specjalnej ochrony ptaków – przez ponad 20 lat.

Plany, dokumenty i skuteczna ochrona

Problem dotyczył również dokumentów, które powinny określać, w jaki sposób chronić konkretne obszary. Według NIK do 12 listopada 2024 roku nie ustanowiono dokumentów planistycznych dla 140 obszarów Natura 2000, mimo że ich projekty były już przygotowane i przekazane regionalnym dyrekcjom ochrony środowiska (RDOŚ). Samo przygotowanie tych dokumentów kosztowało ponad 11,6 mln zł. 

Kontrola wykazała także przypadki niewystarczającego nadzoru nad obszarami chronionymi – w Puszczy Solskiej i Uroczysku Puszczy Solskiej brak odpowiedniego planu ochrony wiązał się m.in. z wycinką drzew o powierzchni 4,95 ha. NIK zwracała również uwagę na niestabilne finansowanie ochrony przyrody, uzależnione w dużej mierze od dostępności środków zewnętrznych. 

Chociaż powiększanie sieci rezerwatów pomaga chronić i monitorować istotne dla bioróżnorodności siedliska, powinno iść w parze z realnym działaniem. W opinii NIK zagospodarowanie środków, opracowanie planów ochrony i skuteczny nadzór to elementy konieczne dla efektywnej ochrony przyrody w Polsce.

Zobacz też: UNESCO pozytywnie ocenia plan dla Puszczy Białowieskiej. Bariera graniczna nadal budzi poważne zastrzeżenia

Źródła: MKiŚ, NIK

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.