Rząd przyjął projekt ustawy, która ma wprowadzić mechanizmy ochrony dla części beneficjentów programu Czyste Powietrze zobowiązanych do zwrotu otrzymanych środków. Według szacunków resortu problem dotyczy ponad 8 tys. umów, a wartość nierozliczonych zaliczek sięga około 285 mln zł.

Pomoc dla beneficjentów

Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy 11 sierpnia 2026 roku. Przepisy mają objąć osoby, które otrzymały dotację lub grant z programu Czyste Powietrze, ale z przyczyn od siebie niezależnych nie zrealizowały inwestycji zgodnie z umową i zostały wezwane do zwrotu dofinansowania. Chodzi o umowy zawierane od 15 lipca 2022 roku do zawieszenia naboru 28 listopada 2024 roku.

Nowa odsłona programu Czyste Powietrze. Od 20 lipca wyższe stawki i 180 dni na prace objęte zaliczką 

Jak państwo chce pomóc poszkodowanym?

Projekt przewiduje możliwość czasowego wstrzymania dochodzenia należności, jeśli pojawi się podejrzenie, że beneficjent padł ofiarą przestępstwa. Po wszczęciu postępowania karnego będzie można wystąpić o zawieszenie spłaty do czasu prawomocnego zakończenia sprawy.

Jeżeli sąd prawomocnie potwierdzi, że wykonawca popełnił przestępstwo, beneficjent nie będzie musiał zwracać pieniędzy, których nie udało się odzyskać od sprawcy. W określonych sytuacjach możliwe będzie również umorzenie należności, odroczenie płatności lub rozłożenie jej na raty. Takie rozwiązanie będzie mogło zostać zastosowane również bez prawomocnego wyroku skazującego wykonawcę, jeśli odzyskanie od niego pieniędzy okaże się niemożliwe.

Rozwiązania mają objąć także spadkobierców beneficjentów. Umorzone kwoty mają być zwolnione z podatku dochodowego. WFOŚiGW otrzymają natomiast podstawę do bezpośredniego dochodzenia od wykonawców zwrotu zaliczek lub części dotacji, które trafiły na ich konta, wraz z odsetkami.

Problem może dotyczyć 8 tys. umów

W grudniu 2024 roku NFOŚiGW informował o około 6 tys. wniosków o dotacje o łącznej wartości około 600 mln zł, związanych z firmami podejrzewanymi o nieprawidłowości. Według obecnych szacunków nierozliczone zaliczki sięgają około 285 mln zł, a problem może dotyczyć ponad 8 tys. umów.

Według KPRM nieuczciwi wykonawcy m.in. wprowadzali beneficjentów w błąd, fałszowali podpisy, zawyżali koszty inwestycji, nie wykonywali części prac lub wykonywali je niewłaściwie, a także nie rozliczali pobranych zaliczek. W niektórych przypadkach po otrzymaniu środków ogłaszali upadłość. W wielu przypadkach beneficjent pozostawał jednak formalnie odpowiedzialny wobec funduszu za rozliczenie otrzymanej dotacji.

Skala wypowiedzianych umów

Z danych uzyskanych przez redakcję od WFOŚiGW wynika, że od 31 marca 2025 do 26 czerwca 2026 roku fundusze wypowiedziały co najmniej 7794 umowy w programie Czyste Powietrze. Liczba wypowiedzianych umów nie jest jednak tożsama z liczbą beneficjentów, którzy będą mogli skorzystać z projektowanych przepisów. Część sporów pomiędzy beneficjentami a WFOŚiGW trafiła już do sądów. W opisywanych przez nas przypadkach zapadały nieprawomocne orzeczenia niekorzystne dla wojewódzkich funduszy, dotyczące m.in. obowiązku zwrotu wypłaconych środków. Projektowana ustawa ma natomiast stworzyć odrębny mechanizm ochrony dla osób poszkodowanych w związku z działaniami nierzetelnych wykonawców.

Nowe narzędzia dla beneficjentów

NFOŚiGW wskazuje także na niedochowanie terminów, brak realizacji przedsięwzięcia oraz inne okoliczności. Jednocześnie Fundusz potwierdza, że WFOŚiGW mają możliwość przedłużenia terminu realizacji umowy, jeśli inwestycję można jeszcze prawidłowo zakończyć.

Rząd zakłada, że przepisy zaczną obowiązywać 14 dni po publikacji w Dzienniku Ustaw. Dopiero wtedy poszkodowani beneficjenci będą mogli korzystać z przewidzianych w ustawie form ochrony i pomocy. Więcej o korzystnych dla beneficjentów decyzjach sądów w sprawach żądań zwrotu zaliczek przeczytasz w artykule:

Zobacz też: Kolejny wyrok korzystny dla beneficjentów „Czystego Powietrza”. Sąd oddalił pozew WFOŚiGW o zwrot zaliczki

Źródła: MKiŚ, NFOŚiGW, własne

Fot: Canva, gov.pl

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.