System kaucyjny miał zwiększyć poziom recyklingu w Polsce, ale zdaniem samorządowców jego obecna konstrukcja może przerzucać część kosztów na gminy. Problem jest szczególnie widoczny na obszarach wiejskich, gdzie mieszkańcy często oddają opakowania w sąsiednich miastach. Związek Gmin Wiejskich RP (ZGWPR) proponuje więc przejściowy mechanizm korekty terytorialnej.

System recyklingu gmin

System kaucyjny działa w Polsce od 1 października 2025 roku i ma na celu zwiększenie krajowego poziomu recyklingu tworzyw sztucznych. Dla samorządów oznacza to zmianę dotychczasowego strumienia odpadów, ponieważ część opakowań trafia obecnie bezpośrednio do operatorów systemu kaucyjnego, a nie do gminnych instalacji. Zdaniem ekspertów problemy mogą pojawiać się w mniejszych i wiejskich gminach.

Jak wskazuje Związek Gmin Wiejskich RP, mieszkańcy mają możliwość oddawania opakowań tam, gdzie jest im najwygodniej. W mieście może znajdować się kilka lub kilkanaście punktów zwrotu, podczas gdy na terenie gminy wiejskiej działa tylko jeden albo niewielka ich liczba. W efekcie opakowanie może zostać kupione i zużyte przez mieszkańca jednej gminy, a następnie zwrócone w zupełnie innej. Zdaniem ZGWRP jest to naturalny skutek organizacji systemu, a nie nieprawidłowe zachowanie mieszkańców.

System kaucyjny: 3,2 mld zwróconych opakowań. Kolejki i awarie utrudniają ich oddawanie

Gmina rozliczane z masy odpadów

Problem pojawia się przy obliczaniu poziomów recyklingu. Zdaniem samorządowców nie można z jednej strony pozwolić mieszkańcom swobodnie wybierać miejsca zwrotu opakowania, a z drugiej przypisywać efekt zbiórki gminie, na terenie której znajduje się punkt zwrotu.

W takiej sytuacji wynik gminy zależy nie tylko od tego, jak skutecznie organizuje ona gospodarkę odpadami, ale również od dostępności punktów zwrotu, lokalizacji sklepów oraz codziennego przemieszczania się mieszkańców.

Współczynnik Korekty Terytorialnej

W związku z tym ZGWRP proponuje wprowadzenie Współczynnika Korekty Terytorialnej (WKT). W okresie przejściowym dla gmin wiejskich miałby on wynosić 1,5 i być wyliczany na podstawie mierzalnych parametrów dotyczących m.in. rozproszenia ludności, dostępności punktów zwrotu, infrastruktury oraz przepływów mieszkańców poza gminę. Związek chce również, aby w latach 2026-2027 przeprowadzono pilotaż takiego rozwiązania we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska. Miałby on objąć reprezentatywną grupę gmin wiejskich, miejsko-wiejskich i miejskich.

ZGWRP postuluje również okres przejściowy, w którym gminy byłyby chronione przed karami za niewykonanie wymaganych poziomów recyklingu, jeśli przyczyną był odpływ części strumienia odpadów do systemu kaucyjnego. Zdaniem samorządowców pozwoliłoby to uniknąć sytuacji, w której gmina ponosi konsekwencje za zjawisko, na które nie ma bezpośredniego wpływu.

Zmiana ilości odpadów

Zmiany w funkcjonowaniu systemu odpadów sygnalizuje również Wodzisław Śląski, który przedstawił dane po uruchomieniu systemu kaucyjnego. Od stycznia do lipca 2025 roku odebrano tam 577,01 ton zmieszanych odpadów opakowaniowych, natomiast w analogicznym okresie 2026 roku było to 526,19 ton, co oznacza spadek o 50,8 ton, czyli blisko 9%.

Mniejsza ilość odpadów w gminnym systemie nie oznacza jednak automatycznie mniejszych kosztów. Samorząd nadal musi bowiem organizować odbiór całej frakcji tworzyw sztucznych, metali i opakowań wielomateriałowych, podczas gdy część najbardziej wartościowych surowców – przede wszystkim PET i aluminium – trafia obecnie do systemu kaucyjnego. Koszty transportu pozostają przy tym po stronie gminy, a dodatkowo rosną ceny energii i wynagrodzenia dla pracowników, a wymagania dotyczące sortowania, przetwarzania i recyklingu odpadów stają się coraz większe. Wodzisław Śląski nie wyklucza więc, że w przyszłości może pojawić się potrzeba podniesienia opłat za odpady.

Skutki zmiany strumienia odpadów widoczne są również w Krakowie. W pierwszym półroczu 2026 roku Miejskie Przedsiębiorstwo Oczyszczania odnotowało 9,5 mln zł straty, związanej m.in. z utratą przychodów ze sprzedaży plastiku i aluminium oraz wpływem nowych zasad na koszty odbioru, transportu i zagospodarowania odpadów. Oznacza to, że znaczna część surowców, które wcześniej trafiały do miejskiego systemu gospodarowania odpadami, została przejęta przez operatorów systemu kaucyjnego.

Wyzwania dla polskich gmin

Samorządy zwracają więc uwagę, że mniejsza ilość odpadów w gminnym strumieniu nie musi oznaczać proporcjonalnego zmniejszenia kosztów. Jednocześnie system może zmienić sposób, w jaki poszczególne gminy są oceniane pod względem poziomu recyklingu.

Zdaniem ZGWRP rozwiązaniem powinno być rozliczanie, które uwzględnia rzeczywiste pochodzenie odpadów i przepływy mieszkańców. Eksperci podkreślają, że celem systemu kaucyjnego ma być zwiększenie rzeczywistego poziomu recyklingu w Polsce, a nie sytuacja, w której o wyniku gminy decyduje przede wszystkim to, gdzie znajduje się automat, do którego mieszkaniec oddał opakowanie.

Zobacz też: Baterie litowo-jonowe wywołują pożary. E-papierosy rosnącym zagrożeniem dla recyklingu

Źródła: PAP, Portal Samorządowy, tuWodzisław.pl

Fot: Canva

Artykuł stanowi utwór w rozumieniu Ustawy 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Wszelkie prawa autorskie przysługują swiatoze.pl. Dalsze rozpowszechnianie utworu możliwe tylko za zgodą redakcji.